1999 Depreminde İstanbul’da En Çok Etkilenen İlçeler ve Güncel Deprem Riski

17 Ağustos 1999 Marmara Depremi’nde İstanbul’da en fazla zarar gören ilçe Avcılar oldu. İstanbul’da 454 kişi yaşamını yitirirken bunların 270’i Avcılar’daydı. Günümüzde ise olası bir İstanbul depreminde hangi ilçenin ne kadar etkileneceği yalnız fay hattına uzaklıkla açıklanamıyor; zemin özellikleri, bina stoku, yapı yoğunluğu ve binanın taşıyıcı sistemi birlikte değerlendirilmek zorunda.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin 39 ilçe için hazırladığı deprem kayıp tahmini çalışmalarında da ilçeler tek bir “riskli” veya “güvenli” etiketiyle sınıflandırılmıyor. Mw 7,5 büyüklüğündeki senaryo depreminde bina hasarı, can kaybı, altyapı, yol kapanması ve geçici barınma ihtiyacı ayrı ayrı modelleniyor.

1999 Depreminde İstanbul’da En Çok Etkilenen İlçe Hangisiydi?

1999 Marmara Depremi’nde İstanbul’da en ağır yıkım Avcılar’da yaşandı. İlçede 270 kişi hayatını kaybetti. 1.823 konut ile 326 iş yeri yıkıldı veya ağır hasar gördü.

Deprem Avcılar dışında İstanbul’un başka bölgelerinde de hasara yol açtı. Dönemin kayıtlarında Bağcılar, Küçükçekmece’nin Sefaköy çevresi, Bakırköy’ün Yeşilköy, Yeşilyurt ve Ataköy kesimleri ile Tuzla hasarın görüldüğü yerler arasında yer aldı.

Bu tablo önemli bir noktayı gösteriyor: Bir yerin depremin merkez üssüne daha uzak olması, mutlaka daha az hasar göreceği anlamına gelmiyor. Yerel zemin koşulları ile binaların özellikleri hasarı büyük ölçüde değiştirebilir.

İstanbul’da Depremden En Çok Etkilenebilecek İlçeler Hangileri?

İBB ile Kandilli Rasathanesi tarafından hazırlanan 2019 tarihli deprem kayıp tahmini çalışmasında, Mw 7,5 büyüklüğünde senaryo depremi esas alındı. Modelde çok ağır hasarlı bina sayısının yüksek çıktığı ilçeler özellikle Marmara Denizi’ne yakın ve yoğun yapılaşmış bölgelerde toplanıyor.

Senaryoda tahmini çok ağır hasarlı bina sayısının en yüksek olduğu ilçelerden bazıları şunlardır:

• Fatih: yaklaşık 2.083 bina
• Küçükçekmece: yaklaşık 1.240 bina
• Bağcılar: yaklaşık 796 bina
• Bahçelievler: yaklaşık 796 bina
• Bakırköy: yaklaşık 782 bina
• Bayrampaşa: yaklaşık 614 bina
• Esenyurt: yaklaşık 563 bina
• Üsküdar: yaklaşık 510 bina
• Zeytinburnu: yaklaşık 510 bina

Bu sayılar bir “en riskli ilçeler sıralaması” olarak okunmamalıdır. İlçelerdeki toplam bina sayısı, nüfus ve yapı yoğunluğu birbirinden farklıdır. Buradaki değerler yalnızca İBB’nin 2019 bina envanteriyle oluşturduğu belirli bir Mw 7,5 senaryosunda tahmin edilen çok ağır hasarlı bina sayısını gösterir.

Anadolu Yakası’nda Hangi İlçeler Öne Çıkıyor?

Aynı senaryonun çok ağır hasarlı bina sayısı tahminlerinde Anadolu Yakası’nda Üsküdar ve Adalar dikkat çekiyor. Pendik, Maltepe, Kadıköy ve Kartal’da da çok ağır hasar alabileceği modellenen binalar bulunuyor.

Ancak Anadolu Yakası’nın tamamını veya tek bir ilçeyi bütünüyle “yüksek riskli” kabul etmek doğru değildir. Örneğin Kartal’ın sahil kesimindeki zemin ile kuzeydeki bir mahallenin zemin koşulları aynı olmadığı gibi, yan yana bulunan iki binanın yapısal performansı da birbirinden tamamen farklı olabilir.

Depremden En Az Etkilenecek İstanbul İlçeleri Hangileri?

İstanbul’da “depremden en az etkilenecek” veya “en güvenli” ilçeler şeklinde bilimsel olarak garanti edilmiş bir liste bulunmuyor. İBB’nin ilçe raporları da böyle bir güvenli ilçe sıralaması yayımlamıyor.

Bazı senaryo haritalarında İstanbul’un kuzeyindeki veya daha az yapılaşmış ilçelerde tahmini bina kayıpları daha düşük görünebilir. Ancak yalnız bu veriye bakarak bir ilçenin güvenli olduğu sonucuna varılamaz.

Bunun birkaç nedeni vardır:

• İlçelerdeki toplam bina sayıları birbirinden farklıdır.
• Aynı ilçe içinde zemin koşulları mahalleden mahalleye değişebilir.
• Binanın yaşı tek başına dayanıklılığı göstermez.
• Proje, beton ve donatı kalitesi sonucu değiştirebilir.
• Binada sonradan yapılan müdahaleler taşıyıcı sistemi etkileyebilir.
• Heyelan, sıvılaşma ve tsunami gibi ikincil tehlikeler konuma göre farklılaşabilir.

Bu nedenle “İstanbul’da depremden en az etkilenecek ilçe hangisi?” sorusunun tek bir ilçe adıyla güvenilir şekilde cevaplanması mümkün değildir.

İBB Deprem Senaryosu Ne Anlama Geliyor?

İBB’nin ilçe kitapçıkları gerçek bir depremin ne zaman olacağını veya kesin olarak hangi binanın yıkılacağını söylemiyor. Çalışmada Mw 7,5 büyüklüğünde varsayımsal bir deprem oluşturularak mevcut bina ve nüfus verileri üzerinden muhtemel kayıplar modelleniyor.

İBB de bu tahminlerin çeşitli kabullere ve istatistiksel modellere dayandığını, gerçek bir depremde oluşacak hasarın rapordaki rakamlardan farklı olabileceğini açıkça belirtiyor.

İlçe ve mahalle düzeyindeki sonuçların tek bir binanın deprem performansını göstermediği özellikle vurgulanıyor.

Zemin mi Bina mı Daha Önemli?

Deprem güvenliği açısından yalnızca zemin veya yalnızca bina üzerinden değerlendirme yapmak yeterli değildir. Güvenliğin belirlenmesinde deprem tehlikesi, yerel zemin ve yapının mühendislik özellikleri birlikte önem taşır.

Yumuşak veya alüvyon zeminlerde deprem dalgalarının büyütülmesi, sıvılaşma veya oturma gibi sorunlar ortaya çıkabilir. Bununla birlikte iyi mühendislik hizmeti almış ve uygun şekilde tasarlanmış bir yapı ile zayıf bir yapı aynı zeminde farklı performans gösterebilir.

1999 Öncesi Binalar Riskli mi?

Bir binanın 1999 öncesinde yapılmış olması tek başına “bu bina risklidir” sonucunu doğurmaz. Aynı şekilde 2000 veya sonrasında yapılmış olması da otomatik olarak güvenli olduğu anlamına gelmez.

Bina yaşı, özellikle eski deprem yönetmeliklerine göre yapılmış yapıların öncelikli incelenmesi açısından önemli bir göstergedir. Ancak gerçek dayanımın belirlenmesi için taşıyıcı sistem, beton ve donatı özellikleri, proje uygunluğu, zemin ve sonradan yapılan değişiklikler değerlendirilmelidir.

Binanın Deprem Riski Nasıl Öğrenilir?

İlçe bazlı deprem haritasına bakarak bir apartmanın güvenli olup olmadığı anlaşılamaz. İBB’nin Hızlı Tarama ile Bina Tespiti uygulamasında uygun kapsamdaki yapılarda kolon ve perde ölçüleri, beton sertliği, donatı özellikleri ve yapısal düzensizlikler incelenerek bir ön değerlendirme yapılıyor.

Hızlı taramada binalar düşük, orta, yüksek ve çok yüksek risk gruplarına ayrılabiliyor. Ancak İBB, bu çalışmanın kesin riskli yapı tespiti olmadığını belirtiyor. Kesin değerlendirme için ilgili mevzuata göre ayrıntılı mühendislik incelemesi yapılması gerekiyor.

İlçe Listesine Göre Ev Seçmek Doğru mu?

Yalnızca “bu ilçe depremde güvenli” veya “bu ilçe riskli” şeklindeki internet listelerine göre konut seçmek sağlıklı bir yöntem değildir. Aynı ilçede birkaç yüz metre arayla zemin koşulları ve bina kalitesi önemli ölçüde değişebilir.

Bir konut değerlendirilirken binanın mühendislik durumu, yapım ve ruhsat bilgileri, zemin özellikleri ve varsa yapılmış deprem performans incelemeleri birlikte ele alınmalıdır.

İstanbul’da Deprem Riski İçin En Önemli Sonuç

1999 Marmara Depremi İstanbul için en açık örneği Avcılar’da gösterdi. Günümüzdeki senaryolar ise olası kayıpların yalnız kıyıya veya faya yakınlıkla açıklanamayacağını ortaya koyuyor.

İstanbul’da tamamen risksiz bir ilçe bulunduğunu söylemek mümkün değildir. İlçe ölçeğindeki risk haritaları afet planlaması için yararlıdır; kişinin yaşadığı binanın güvenliği ise bina özelinde yapılacak teknik incelemeyle belirlenmelidir.