Kartal’ın Eski Plajları: Nizam, Belediye, Tekel ve Kum Plajı

Kartal’ın eski plajları, bugün sahil yolu, parklar ve dolgu alanlarıyla kaplı kıyı şeridinin bir zamanlar denize girilen uzun kumsallardan oluştuğunu hatırlatıyor. Eski Kartallıların anılarında ve dönem kaynaklarında Nizam Plajı, Kartal Belediye Plajı, Tekel Plajı, Kum Plajı, Yunus Plajı, Veteriner Plajı, Havacılar ve Karacılar gibi çok sayıda isim geçiyor. Bu plajların önemli bölümü 1980’lerden itibaren sahil dolguları, yollar ve yapılaşma nedeniyle ortadan kalktı.

Kartal’da Eskiden Denize Giriliyor muydu?

Evet. Kartal yalnızca deniz kenarında bulunan bir ilçe değildi; uzun yıllar İstanbul’un sayfiye bölgelerinden biri olarak da kullanıldı. Akademik çalışmalarda eski Kartal’ın bahçeli evleri ve kıyısındaki plajlarıyla İstanbul’un sayfiye yerleşimleri arasında olduğu belirtiliyor.

Özellikle Dragos’tan Kartal merkeze ve Yunus yönüne uzanan kıyıda doğal kumsallar, halk plajları ve kamu kurumlarına ait deniz kampları bulunuyordu.

1947 sonrasında hızlanan sanayileşme, 1970’lerdeki apartmanlaşma ve sonraki sahil düzenlemeleri Kartal’ın denizle ilişkisini önemli ölçüde değiştirdi.

Kartal’ın Eski Plajları Hangileriydi?

Dönemin yazılı kaynakları ve Kartal’ın eski sakinlerinin aktardığı yerel hafızada şu plaj ve denize girme alanlarının adları öne çıkıyor:

• Nizam Plajı
• Kartal Belediye Plajı
• Tekel Plajı ve Tekel Kampı
• Kum Plajı veya Kumplaj
• Yunus Plajı
• Veteriner Plajı
• Havacılar Plajı veya Havacılar Kampı
• Karacılar Plajı
• Kartal SSK Kampı
• Dragos’taki doğal plaj ve küçük koylar

Bu isimlerin tamamı günümüzdeki anlamıyla işletmeli birer plaj değildi. Bazıları halka açık kumsal, bazıları kamu kurumlarının kampı veya denize girme alanı, bazıları ise halk arasında bulunduğu kurumun adıyla anılan kıyılardı.

Nizam Plajı Nerede?

Nizam Plajı, eski Kartal sahilinin en çok hatırlanan plajlarından biriydi. Dönemin kıyı tariflerinde Kartal burnuna ve ilçe merkezine yaklaşırken, SSK kampının ilerisinde Nizam Plajı’ndan söz ediliyor.

Nizam Plajı’nın adı 1990’lı yıllarda imar tartışmalarıyla da gündeme geldi. 1994 tarihli basın kayıtlarında eski plaj alanının apartman sitelerine ayrılmasına yönelik plan değişiklikleri tartışılıyordu. Bu kayıtlar, Nizam Plajı’nın yalnız bir halk anlatısı olmadığını, yakın döneme kadar bilinen gerçek bir Kartal kıyı alanı olduğunu da gösteriyor.

Buradaki Nizam Plajı’nı Büyükada’daki günümüzde de Nizam Plajı adıyla bilinen yerle karıştırmamak gerekiyor. Eski Kartal Nizam Plajı, Anadolu Yakası’ndaki Kartal sahilindeydi.

Kartal Belediye Plajı

Eski Kartal sahilinde Belediye Plajı adıyla bilinen bir plaj da bulunuyordu. Plajın varlığı dönem gazetelerinden takip edilebiliyor. Örneğin 1976 tarihli ilanlarda adres tariflerinde doğrudan “Kartal Belediye Plajı” ifadesinin kullanıldığı görülüyor.

1980’li yıllardan kalan Kartal sahil fotoğraflarında da Belediye Plajı’nın bulunduğu kıyı ve denize giren vatandaşlar görülebiliyor.

Bugünkü Kordonboyu ve Yunus tarafında eski kıyı kullanımını hatırlatan yer adları hâlâ bulunuyor. Harita kayıtlarında “Kartal Halk Plajı İçi Yolu” adının yaşaması da eski sahil kullanımının kent hafızasındaki izlerinden biri.

Tekel Plajı ve Tekel Kampı

Tekel Plajı olarak hatırlanan yer, Cevizli ve Dragos tarafındaki eski TEKEL fabrikası arazisinin deniz kıyısındaydı. Bölgede TEKEL’e ait bir kamp ve kıyı kullanım alanı bulunuyordu.

Eski Dragos kıyısının anlatımlarında DSİ kampından sonra TEKEL fabrikası ve TEKEL Kampı, ardından Elektrik İşleri Etüd İdaresi ile Havacılar kampının geldiği aktarılıyor.

Bugünkü Cevizli ve Orhantepe çevresinin yoğun kent dokusuna bakıldığında, bir dönem burada deniz kamplarının ve doğal kıyının bulunduğunu hayal etmek oldukça güç.

Kum Plajı Nerede?

Kartallıların Kum Plajı veya bitişik söylenişiyle Kumplaj olarak hatırladığı yer, eski Rahmanlar kıyısındaki uzun kumsaldı.

Dönemin sahil tariflerinde Havacılar kampından sonra uzun bir kumluk kıyının başladığı ve buraya Kumplaj denildiği anlatılıyor. Kartal burnuna doğru devam edildiğinde ise SSK Kampı ve Nizam Plajı bulunuyordu.

Bu tarif, bugün dolgu ve sahil yolu nedeniyle tamamen farklı görünen Kartal kıyısının geçmişte kesintisiz kumsallara sahip olduğunu gösteriyor.

Veteriner Plajı

Veteriner Plajı da eski Kartal plajları sayılırken sıkça adı geçen yerlerden biri. Adını kıyıya yakın veteriner araştırma kurumlarından alan plaj, Yunus ve doğu Kartal kıyısıyla ilişkilendiriliyor.

Bugün dahi Yunus tarafındaki sahilde Veteriner Araştırma durağı ve eski veteriner kurumlarına ilişkin yer adları bulunuyor. Eski plajın kesin sınırlarını bugünkü yollar üzerinden belirlemek zor olsa da bölgede denize girilen kıyının yerel hafızadaki adı Veteriner Plajı olarak yaşamaya devam ediyor.

Yunus Plajı

Kartal’ın doğusundaki Yunus sahili de eski dönemlerde denize girilen bölgelerden biriydi. Yerel kaynaklarda “Yunus Plajı” adı diğer Kartal plajlarıyla birlikte anılıyor.

Yunus kıyısının görünümü daha sonra sanayi tesisleri, sahil düzenlemeleri, kıyı dolgusu ve büyük ölçekli yapılaşmalarla önemli ölçüde değişti.

Havacılar Plajı

Havacılar adıyla hatırlanan kıyı alanı, Hava Kuvvetlerine ait kamp nedeniyle bu isimle biliniyordu. Eski kıyı diziliminde TEKEL Kampı ve Elektrik İşleri Etüd tesislerinden sonra Havacılar kampının bulunduğu aktarılıyor.

Kamu kurumlarının deniz kıyısında kurduğu bu tür kamplar 20. yüzyılın ortalarında Kartal sahil yaşamının önemli parçalarındandı.

Karacılar Plajı

Karacılar da Kartal’ın kaybolan plajları arasında adı geçen yerlerden biri. Yerel hafıza kaynaklarında Veteriner, Belediye, Yunus, Nizam, Kum, Havacılar ve Tekel ile birlikte Karacılar’ın da adı sayılıyor.

Bununla birlikte Karacılar Plajı’nın tam konumu ve işletme geçmişi hakkında diğer plajlar kadar ayrıntılı ve doğrulanabilir kayıt bulunmadığından kesin bir adres vermek doğru olmaz.

Dragos’ta da Plajlar Vardı

Eski Kartal kıyı kültürünü anlamak için Dragos’u da hatırlamak gerekiyor. Dragos’un sahil kesiminde Mor Kayalar olarak bilinen koy, doğal kumsallar ve Orhantepe Deniz Kulübü bulunuyordu.

Deniz kulübünün yanındaki küçük kumsalın halk arasında Bedavacılar Plajı olarak anıldığı aktarılıyor. Dragos kıyısındaki çeşitli kamu kampları da deniz yaşamının önemli parçalarıydı.

Ancak burada idari sınır değişikliğine dikkat etmek gerekiyor. Maltepe 1992’ye kadar Kartal’a bağlı olduğu için eski belgelerde ve hatıralarda “Kartal sahili” olarak anlatılan bazı yerler bugün Maltepe sınırlarında kalıyor.

Süreyya Plajı da Eskiden Kartal’a mı Bağlıydı?

Evet. Bugün Maltepe’nin en önemli tarihsel simgelerinden biri olan Süreyya Plajı açıldığında Maltepe henüz ayrı bir ilçe değildi ve Kartal’a bağlıydı.

Süreyya Plajı’nın yapımına 1939’da başlandı ve tesis 1946’da açıldı. Süreyya İlmen daha sonra plajı Kartal Belediyesi’ne devretti. Bu nedenle eski dönem kaynaklarında Süreyya Plajı ile Kartal Belediyesi arasında güçlü bir bağ görülmesi şaşırtıcı değildir.

Ancak günümüzde Süreyya Plajı’nın bulunduğu bölge Maltepe ilçesi sınırlarındadır.

Kartal’daki Plajlara Ne Oldu?

Kartal’ın eski plajları tek bir tarihte ortadan kalkmadı. Süreç birkaç on yıla yayıldı. Önce sanayileşme ve yoğun kentleşme kıyı kullanımını değiştirdi. Daha sonra sahil yolu ve dolgu projeleri eski kıyı çizgisini büyük ölçüde ortadan kaldırdı.

1980’lerin ikinci yarısında Anadolu Yakası sahil yolu projesinin ilerlemesiyle denizin önünde geniş dolgu alanları oluşturuldu. Kartal’da doğal kumsalların önemli bölümü yol, park ve kıyı düzenlemelerinin altında kaldı.

1990’lı yıllarda ise Nizam Plajı gibi bazı eski plaj arazilerinin imara açılması gündeme geldi. Böylece Kartal’ın yüzyılın ortalarında sahip olduğu plaj ve sayfiye kültürü büyük ölçüde sona erdi.

Eski Kartal Sahili Bugünkünden Çok Farklıydı

Bugün Kartal sahilinde deniz ile eski yerleşim arasında geniş bir yol, parklar, bisiklet yolları ve dolgu alanları bulunuyor. Eski fotoğraflarda ise denizin evlere, tren yoluna ve eski Kartal merkezine çok daha yakın olduğu görülüyor.

Nizam, Belediye, Tekel veya Kum Plajı gibi isimlerin bugünkü haritada tam karşılığını bulmanın zor olmasının temel nedeni de kıyı çizgisinin değişmiş olması.

Büyükada Kartal Belediye Plajı ile Karıştırılmamalı

Yakın dönemde Kartal Belediye Plajı denildiğinde bir başka tesis daha akla geliyor. Kartal Belediyesi uzun yıllar Büyükada’daki sosyal tesis ve halk plajını işletti.

Bu tesis 2020’de Kartal Belediyesi tarafından bırakıldı ve daha sonra İBB tarafından devralınarak BELTUR Büyükada’ya dönüştürüldü.

Ancak Büyükada’daki tesis ile bu yazıda anlatılan eski Kartal Belediye Plajı aynı yer değildir. Biri Büyükada’daki yakın dönem belediye sosyal tesisi, diğeri ise Kartal’ın ana kara sahilinde bulunan tarihî plajlardan biridir.

Kartal’ın Kaybolan Plajları

Kartal’da bugün aktif bir şehir plajının bulunmaması, ilçenin geçmişi düşünüldüğünde oldukça büyük bir değişim. Birkaç kuşak önce aynı kıyıda Nizam Plajı’ndan Belediye Plajı’na, Tekel ve Havacılar kamplarından Kumplaj ve Yunus’a kadar çok sayıda noktadan denize giriliyordu.

Eski Kartal fotoğrafları, gazete arşivleri ve bölge sakinlerinin hatıraları bir araya getirildiğinde, bugün park ve yollarla çevrili sahilin geçmişte İstanbul’un önemli deniz ve sayfiye alanlarından biri olduğu daha açık biçimde ortaya çıkıyor.