İstanbul İlçelerinin Eski İsimleri: 39 İlçenin Tarihî Adları

İstanbul ilçelerinin eski isimleri arasında Khalkedon, Chrysopolis, Pera, Makriköy, Kartalimen, Pantichion, Sağmalcılar, Taşlıtarla ve Litros gibi bugün artık kullanılmayan birçok tarihî ad bulunuyor. Ancak İstanbul’un 39 ilçesinin tamamı için “önceki adı şuydu” şeklinde tek bir isim vermek doğru değil. Ataşehir, Başakşehir, Sancaktepe ve Sultangazi gibi bazı ilçeler 2008’de farklı mahalle ve beldelerin birleştirilmesiyle kuruldu. Bu nedenle aşağıdaki listede gerçek eski yer adları ile ilçeyi oluşturan tarihî yerleşimler birbirinden ayrılıyor.

İstanbul’un Eski İsimleri Nelerdir?

İlçelere geçmeden önce İstanbul şehrinin kendi eski adlarını ayırmak gerekiyor. İstanbul tarih boyunca Byzantion, Nova Roma ve Konstantinopolis gibi isimlerle anıldı. Osmanlı döneminde Konstantiniyye kullanımının yanı sıra Dersaadet gibi adlandırmalar da kullanıldı. İstanbul adı ise zaman içinde yaygınlaşarak Cumhuriyet döneminde şehrin resmî ve yerleşik adı haline geldi.

Byzantion veya Konstantinopolis gibi isimler bugünkü Fatih ilçesinin değil, tarihsel İstanbul kentinin adlarıdır. Bu nedenle eski ilçe isimleri listesinde bu adları doğrudan “Fatih’in eski adı” olarak göstermek doğru değildir.

İstanbul’un 39 İlçesinin Eski İsimleri

• Adalar: Demonisi veya Dimonisi, Papadonisia, Kızıl Adalar ve Prens Adaları adları farklı dönemlerde adalar topluluğu için kullanıldı.
• Arnavutköy: Arnavutköy adı 19. yüzyıl Osmanlı kayıtlarında da görülür. Dönemin bazı harita ve belgelerinde Arnaout Kevi biçiminde yazılmıştır. Bu farklı bir yer adından çok Arnavutköy adının tarihî yazılışlarından biridir.
• Ataşehir: İlçenin tek bir eski adı yoktur. Ataşehir 2008’de farklı mahalle ve mahalle parçalarının bir araya getirilmesiyle kuruldu. Bu nedenle Tekkebağ, Erenköy veya İçerenköy gibi adları bütün Ataşehir’in eski adı olarak göstermek yanıltıcıdır.
• Avcılar: Bugünkü ilçenin geçmişinde Ambarlı, Avcılar Köyü ve Amindos Çiftliği gibi yerleşim ve arazi adları bulunur. 1934’te Avcılar ile Ambarlı köylerinin birleştirilmesiyle Avcılar Köyü oluşturuldu.
• Bağcılar: Bugünkü merkez yerleşim Osmanlı döneminde Yahudi Bergos, Cuhud Bergos ve Çıfıtburgaz adlarıyla anıldı. Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde Çiftburgaz, 1939’dan sonra Bağcılar adı kullanıldı. Belde döneminde bir süre Yeşilbağ adı da kullanıldı.
• Bahçelievler: İlçenin tamamını karşılayan tek bir eski yer adı yoktur. Bahçelievler 1992’de Bakırköy’den ayrılarak ilçe oldu. Eski kaynaklarda geçen Hebdomon adının doğrudan Bahçelievler’in eski adı olarak verilmesi doğru değildir.
• Bakırköy: Hebdomon, Jeptimun, Makrohori ve Makriköy adlarıyla anılan yerleşim 1925’te Bakırköy adını aldı.
• Başakşehir: 2008’de kurulan ilçenin tek bir eski adı yoktur. Şahintepe, Kayabaşı, Şamlar ve çevresini kapsayan geniş bölge geçmişte Azatlık, daha sonraki dönemde ise Resneli Çiftliği adıyla anıldı.
• Bayrampaşa: İlçe merkezinin eski adı Sağmalcılardır. Bölgede süt hayvancılığı yapanların yoğunluğu nedeniyle kullanılan Sağmalcılar adı daha sonra Bayrampaşa olarak değiştirildi.
• Beşiktaş: Belediye tarihçesinde bölgenin eski çağlardaki adı Kune Petro olarak aktarılır. Beşiktaş adının Beştaş’tan geldiği yönündeki anlatı ise tarihî bir rivayettir.
• Beykoz: Belediye tarihçesine göre bilinen en eski adı Amikostur. Osmanlı döneminde Beykos ve ardından Beykoz adı yerleşti.
• Beylikdüzü: Bugünkü ilçenin tamamının tek eski adı yoktur. İlçenin merkezini oluşturan Kavaklı geçmişte Gardan veya Garden biçiminde kayıtlara geçti, Cumhuriyet döneminde Kavaklı adını aldı. Beylikdüzü 2008’de ilçe oldu.
• Beyoğlu: Bölgenin en bilinen eski adı Peradır. Bizans döneminde “karşı taraf” anlamındaki Pera ile bağlantılı olarak Peran Bağları adı kullanıldı. Pera adı 1925’ten sonra resmî kullanımda yerini Beyoğlu’na bıraktı.
• Büyükçekmece: Bizans kaynaklarında yerleşimin adı Atirus veya Atira olarak geçer. Daha sonraki dönemde göl ve geçiş noktasından hareketle Büyükçekmece adı yerleşti.
• Çatalca: Çatalca çok eski bir yerleşim olmasına karşın günümüzdeki ilçenin tamamı için güvenilir kaynaklarda tek bir eski isim zinciri bulunmuyor. Antik ve Bizans dönemindeki farklı yerleşimlerle yapılan ad eşleştirmelerini Çatalca’nın doğrudan eski adı olarak vermek ihtiyat gerektiriyor.
• Çekmeköy: Çekmeköy adının kendisi oldukça eski. Osmanlı kayıtlarında Çekmeköy köyünün adına 1520’li yıllarda rastlanıyor. Bu nedenle ilçenin belgelenmiş farklı bir eski adı bulunmuyor.
• Esenler: Esenler’in çekirdeği olan köyün eski adı Litrostu. Komşu Avas köyünün adı ise Atışalanı olarak değiştirildi. Litros adı 1937-1940 döneminde Esenler olarak Türkçeleştirildi.
• Esenyurt: Bugünkü Esenyurt’un merkez yerleşiminin eski adı Eşkinozdur. Yerleşimin adı 1960’lı yıllarda Esenyurt olarak değiştirildi.
• Eyüpsultan: İlçenin adı uzun yıllar Eyüp olarak kullanıldı. 2017 yılında ilçe adı Eyüpsultan olarak değiştirildi.
• Fatih: Fatih’in doğrudan eski adı Byzantion değildir. Fatih adı, Fatih Sultan Mehmet ve Fatih Külliyesi çevresinde gelişen yerleşimden gelir. Bugünkü ilçe 2009’da eski Eminönü ilçesinin Fatih’e katılmasıyla Tarihi Yarımada’nın tamamını kapsar hale geldi.
• Gaziosmanpaşa: İlçe merkezinin eski adı Taşlıtarladır. Kıraç ve taşlık alan için kullanılan bu isim, bölgenin 1950’lerden itibaren hızla yerleşime açılmasıyla yaygınlaştı. 1963’te ilçe kurulduğunda Gaziosmanpaşa adı benimsendi.
• Güngören: Güngören’in eski köy adı Vidostur. Belediye tarihçesine göre 1935-1936 dönemindeki yer adı değişiklikleri sırasında Vidos adı Güngören olarak değiştirildi.
• Kadıköy: Kadıköy’ün en bilinen tarihî adı Khalkedon veya Kalkedondur. Osmanlı döneminde yerleşimin İstanbul kadısı Hızır Bey ile ilişkilendirilerek Kadıköy adıyla anılmaya başladığı kabul edilir.
• Kâğıthane: Belediye tarihçesinde Kâğıthane Köyü’nün Bizans döneminde Barbyzes adı verilen derenin kıyısında Pissa adıyla kurulduğu aktarılır. Osmanlı döneminde Kâğıthane adı kullanılmaya başlandı.
• Kartal: Kartal Belediyesi tarihçesine göre Bizans döneminde burada Kartalimen adlı küçük bir balıkçı yerleşimi bulunuyordu. Kartal adı daha sonraki dönemde yerleşti.
• Küçükçekmece: Osmanlı vakıf kayıtlarında bölge Çekmek-i Küçük adıyla anılır. Rhegion ise Küçükçekmece çevresindeki antik yerleşimin adıdır ve bugünkü ilçenin tamamının bire bir eski adı değildir.
• Maltepe: Belediye kaynaklarında Bizans döneminde bölgenin Bryas veya Urias adıyla anıldığı aktarılır, ancak bu eşleştirmenin kesin olmadığı da belirtilir. Pelekanon adıyla Maltepe arasında kurulan bağlantı da tarihçiler arasında tartışmalıdır.
• Pendik: Pendik Belediyesi tarihçesinde yerleşimin bilinen eski isimleri Pantikapion, Pantikapeun, Panticio, Panticia ve Pantichion gibi farklı biçimlerde sıralanır. Bu adlar zaman içerisinde Pendik biçimine dönüşmüştür.
• Sancaktepe: İlçenin tek bir eski adı yoktur. Sancaktepe 2008’de Samandıra, Sarıgazi ve Yenidoğan belde ve yerleşimlerinin birleştirilmesiyle kuruldu.
• Sarıyer: Sarıyer’in antik çağdaki adı Simas olarak geçer. Tarihsel kaynaklarda Skletrinas, Saron ve Limas gibi başka adlara da rastlanır. Sarıyer adının ortaya çıkışıyla ilgili ise farklı rivayetler bulunur.
• Silivri: Silivri’nin en bilinen eski adı Selymbria veya Selybriadır. Antik dönemden kalan bu isim zaman içerisinde Silivri biçimine dönüşmüştür.
• Sultanbeyli: Bölgenin adlandırılması zaman içinde Sultanbeyli’nin Yeri, Sultan Beyliği Çiftliği, Sultan Beyliği ve Sultanbeyli biçimlerinde değişti.
• Sultangazi: 2008’de kurulan Sultangazi’nin tek bir eski adı bulunmuyor. İlçe, daha önce farklı idari yapılara bağlı olan mahallelerin bir araya getirilmesiyle oluşturuldu. Bu nedenle Gazi Mahallesi gibi tek bir yerleşimin adını bütün ilçenin eski adı saymak doğru değildir.
• Şile: Şile Belediyesi tarihçesinde Philee, Aschil, Artane ve Kilia gibi tarihî isimler yer alıyor. Philee, bölgedeki eski kent için kullanılan en önemli adlardan biridir.
• Şişli: Şişli’nin tamamının farklı bir eski adı bulunmuyor. İlçenin en eski yerleşimlerinden bugünkü Kurtuluş’un eski adı Tatavladır. Ancak Tatavla’yı bütün Şişli’nin eski adı olarak göstermek doğru değildir.
• Tuzla: Eski kaynaklarda Tuzla Burnu ve çevresi Akritas adıyla anılır. Bu ad doğrudan bugünkü Tuzla ilçesinin tamamının eski adı olarak değerlendirilmemelidir. Osmanlı öncesinde bölgede bir Rum balıkçı köyü bulunuyordu.
• Ümraniye: Ümraniye’nin merkez yerleşiminin eski adı Yalnız Selvidir. Bölge göçmenlerin yerleşmesinin ardından bir dönem Muhacir Köyü olarak da anıldı. 1906’da Ümraniye adıyla ayrı bir köy kurulmasına karar verildi.
• Üsküdar: Üsküdar’ın antik çağdaki en bilinen adı Khrysopolis veya Chrysopolis, yani Altın Şehir’dir. Daha sonraki dönemde Skoutarion, Scutari ve benzeri biçimler kullanıldı ve isim zamanla Üsküdar’a dönüştü.
• Zeytinburnu: Zeytinburnu’nun tamamının farklı bir eski ilçe adı bulunmuyor. Zeytinburnu adı ilçe kurulmadan önce bölgeyi tanımlayan bir yer adı olarak kullanılıyordu. Bölge 1957’de Zeytinburnu adıyla ilçe oldu.

Eski Adı En Çok Bilinen İstanbul İlçeleri

İstanbul’da eski adı ile bugünkü adı arasında en açık bağlantı kurulabilen ilçeler arasında Bakırköy, Beyoğlu, Bayrampaşa, Gaziosmanpaşa, Güngören, Kadıköy, Kartal, Pendik, Silivri, Ümraniye ve Üsküdar bulunuyor.

• Makriköy → Bakırköy
• Pera → Beyoğlu
• Sağmalcılar → Bayrampaşa
• Taşlıtarla → Gaziosmanpaşa
• Vidos → Güngören
• Khalkedon → Kadıköy
• Kartalimen → Kartal
• Pantichion → Pendik
• Selymbria → Silivri
• Yalnız Selvi → Ümraniye
• Chrysopolis / Skoutarion → Üsküdar

Yeni Kurulan İlçelerin Eski İsmi Var mı?

Ataşehir, Başakşehir, Sancaktepe, Sultangazi ve Beylikdüzü gibi günümüz İstanbul’unun bazı ilçeleri yakın dönemde idari düzenlemelerle oluşturuldu. Bu ilçelerin sınırları birden fazla eski mahalle, köy veya beldeyi kapsadığı için tek bir yerleşimin adını bütün ilçenin eski adı olarak vermek tarihsel olarak doğru olmayabilir.

Örneğin Sancaktepe için “eski adı Samandıra” denilmesi eksik kalır. Çünkü Sancaktepe yalnızca Samandıra’dan değil, Sarıgazi ve Yenidoğan’ın da dahil olduğu bir birleşmeyle kuruldu. Aynı şekilde Ataşehir’in eski adını yalnızca İçerenköy olarak göstermek, bugünkü ilçe sınırlarını ve kuruluş sürecini yansıtmaz.

İstanbul Semtlerinin Eski İsimleri ile İlçe İsimleri Karıştırılmamalı

İstanbul’daki eski yer adları araştırılırken ilçe, semt, mahalle, köy ve antik yerleşim isimleri sık sık birbirine karıştırılıyor. Tatavla bugünkü Kurtuluş’un, Litros Esenler merkezindeki eski köyün, Eşkinoz Esenyurt’taki eski yerleşimin, Ambarlı ise Avcılar sınırlarındaki tarihî köylerden birinin adıdır.

Bu nedenle “İstanbul ilçelerinin eski isimleri” listelerinde yer alan her tarihî ismin bugünkü ilçe sınırlarının tamamını ifade ettiği düşünülmemeli. İstanbul’un idari sınırları yüzyıllar boyunca değiştiği için eski yer adlarını dönemleri ve kapsadıkları coğrafyayla birlikte değerlendirmek gerekir.