Kartal’ın Eski Hali: Tarihi Haritalar ve Eski Fotoğraflar
Kartal’ın eski hali nasıl görünüyordu? 1970, 1982 ve 2006 haritalarıyla eski Kartal sahili, Dragos, Cevizli, Aydos ve Topselvi’yi inceleyin.
Kartal’ın eski hali, bugünkü yoğun yapılaşmış kent görünümünden oldukça farklıydı. Marmara Denizi kıyısında gelişen Kartal, tarihinin uzun bir bölümünde küçük bir sahil yerleşimi olarak kaldı. İlçenin kıyısı, mahalleleri ve ana ulaşım aksları özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren sanayileşme, nüfus artışı, yeni yollar ve konut yapılaşmasıyla büyük ölçüde değişti.
Kartal’ın dönüşümünü en açık biçimde eski hava fotoğraflarında görmek mümkün. Bu yazıda İBB’nin 1970, 1982 ve 2006 yıllarına ait ortofoto görüntülerini 2022 uydu görüntüleriyle karşılaştırıyor; Dragos’tan Kartal sahiline, Cevizli’den Aydos’a kadar ilçenin farklı noktalarının yıllar içindeki değişimine bakıyoruz.
Kartal Nasıl Değişti?
Kartal’ın geçmişi Bizans dönemine kadar uzanıyor. Tarihsel kaynaklarda bölge küçük bir balıkçı yerleşimi ve liman olarak anılıyor. Kartal’daki ilk vapur iskelesi 1857’de yapıldı. Haydarpaşa-Pendik demiryolu hattının 19. yüzyılın sonlarında bölgeye ulaşması, Kartal’ın İstanbul ile ulaşım bağlantısını güçlendirdi.
Asıl büyük değişim Cumhuriyet döneminde yaşandı. Kartal ve çevresinin 1947’de sanayi alanı olarak belirlenmesinden sonra fabrikalar, yeni yerleşimler ve nüfus artışı ilçenin fiziksel yapısını dönüştürdü. 1970 ve 1982 hava fotoğraflarında hâlâ geniş açık alanlar görülebilirken, 2000’li yıllara gelindiğinde aynı bölgelerin önemli bölümünün yapılaştığı görülüyor.
1. Dragos Tepesi'nin Eski Hali
Dragos, Kartal ile Maltepe arasındaki kıyı bölgesinin en belirgin coğrafi noktalarından biri. Tepenin çevresinde yapılaşma 20. yüzyılın ortalarından itibaren gelişmeye başladı. Dragos ve çevresi uzun yıllar sayfiye, kamp ve kıyı kullanımıyla da öne çıktı.
1970 görüntüsünde bugüne göre çok daha seyrek bir yapılaşma görülürken, 1982 ve 2006 görüntüleri yerleşimin aşamalı olarak yoğunlaştığını gösteriyor. Aşağıdaki görüntüler sırasıyla 1970, 1982, 2006 ve 2022 yıllarına ait.
2. Kartal Köprüsü ve Çevresinin Eski Hali
Kartal Köprüsü çevresi, D-100 koridorunun gelişmesiyle ilçenin önemli ulaşım ve yerleşim bölgelerinden biri haline geldi. Eski hava fotoğrafları bölgedeki açık alanların, yol ağının ve taş ocağı çevresindeki arazi kullanımının yıllar içinde nasıl değiştiğini karşılaştırmaya imkan veriyor.
1970 ile 2022 arasındaki görüntüler özellikle D-100 çevresindeki yapılaşmanın ne kadar arttığını açık biçimde gösteriyor.
3. Kartal Merkez ve İskelenin Eski Hali
Kartal merkezinin tarihsel gelişiminde deniz ulaşımının önemli bir yeri bulunuyor. İlçedeki ilk vapur iskelesi 1857’de yapıldı. İstanbul’dan Adalar üzerinden Kartal ve Pendik yönüne giden vapurlar uzun yıllar bu kıyıyı kullandı.
Kıyı dolguları ve sahil yolu çalışmaları Kartal merkezinin denizle ilişkisini daha sonra önemli ölçüde değiştirdi. Eski fotoğraflarda kıyıda görülen iskele, liman alanları ve deniz ulaşımı tesisleri ile bugünkü kıyı çizgisi karşılaştırıldığında değişim daha belirgin hale geliyor.
4. Cevizli Köprüsü'nün Eski Hali
Cevizli Köprüsü çevresi, Kartal ve Maltepe arasındaki en fazla değişen bölgelerden biri. Eski görüntülerde geniş açık ve sanayi alanlarının bulunduğu bölgede zamanla konutlar, büyük kamu yapıları, ticaret alanları ve ulaşım tesisleri yoğunlaştı.
Bugün Anadolu Adalet Sarayı, sağlık tesisleri, alışveriş alanları ve yüksek yoğunluklu konut projelerinin bulunduğu çevrenin geçmişteki arazi düzeni ortofoto görüntülerinde kolaylıkla ayırt edilebiliyor.
5. Eski Kartal Sahili ve Sahil Yolu
Eski Kartal sahili, günümüzdeki Turgut Özal Bulvarı ve geniş kıyı düzenlemeleri yapılmadan önce denizin yerleşime çok daha yakın olduğu farklı bir kıyı çizgisine sahipti. Eski fotoğraflarda plajlar, küçük iskeleler ve kıyıya doğrudan ulaşan yerleşim dokusu görülebiliyor.
Kadıköy-Kartal yönündeki Anadolu Yakası sahil yolu çalışmaları 1980’li yıllarda yürütüldü. Kartal sahil yolunun ilk bölümleri 1987’de hizmete girerken, kıyı dolgusunun Kartal merkezine doğru genişletilmesine ilişkin çalışmalar 1989 sonrasında etaplar halinde devam etti. Böylece eski doğal kıyı çizgisinin önünde yeni yol, park ve rekreasyon alanları oluştu.
1970, 1982 ve 2006 ortofotoları karşılaştırıldığında Kartal sahilindeki değişim ilçenin başka hiçbir bölümünde olmadığı kadar açık görülebiliyor.
6. Aydos'un Eski Hali
Aydos, Kartal’ın kuzeyindeki doğal alanların başında geliyor. İlçenin yoğun biçimde yapılaşmasına rağmen Aydos çevresindeki ormanlık alan, Kartal’ın geçmişten bugüne kalan önemli doğal parçalarından biri.
Eski hava görüntüleri özellikle Aydos’un çevresindeki yerleşimlerin nasıl genişlediğini gösteriyor. 1970’te daha sınırlı olan yapılaşmanın sonraki yıllarda orman sınırlarının çevresine doğru geliştiği görülebiliyor.
7. Orhantepe ve Tamirhane Bölgesi
Orhantepe ve halk arasında Tamirhane olarak bilinen çevre, Kartal’ın eski yerleşim alanlarından biri. Dragos’un doğusunda kalan bölgenin 1970 ve 1982 görüntülerinde bugüne kıyasla daha düşük yapı yoğunluğuna sahip olduğu görülüyor.
2006 ve 2022 görüntülerinde ise konut dokusunun genişlediği, yolların ve yapı adalarının çok daha belirgin hale geldiği izlenebiliyor.
8. Esentepe ve Petroliş'in Eski Hali
Esentepe ve Petroliş mahalleleri de Kartal’ın hızlı kentleşmesini gösteren bölgeler arasında. 1970 hava fotoğrafında geniş boşluklar ve düşük yoğunluklu bir yerleşim düzeni görülürken, sonraki yıllarda konut alanları giderek sıklaştı.
2006 ve 2022 görüntülerinde mahallelerin büyük bölümünün yapı adalarıyla kaplandığı ve çevredeki büyük eğitim ve konut alanlarının bugünkü biçimini almaya başladığı görülüyor.
9. Topselvi, Yunus ve Çavuşoğlu'nun Eski Hali
Topselvi çevresindeki Çavuşoğlu, Yalı ve Yunus mahalleleri geçmişte sanayi alanları, düşük yoğunluklu yerleşimler ve geniş boş arazilerle farklı bir görünüme sahipti. Bölgedeki dönüşüm özellikle kıyı hattı ile D-100 arasında hızlandı.
1970’ten 2022’ye uzanan görüntülerde yeni yolların, konut alanlarının ve büyük ölçekli yapıların arazi üzerindeki etkisi izlenebiliyor.
10. Büyükada'nın Eski Hali
Kartal’ın karşısında yer alan Büyükada, bu karşılaştırmanın bonus bölümü. Kartal sahilinden açık biçimde görülebilen ada için 1970, 2006 ve 2022 görüntülerini karşılaştırıyoruz. İBB’nin kullanılan tarihsel görüntü setinde Büyükada için 1982 ortofotosu bulunmadığından bu bölüm üç dönemden oluşuyor.
Kartal'ın Eski Haritaları Nereden Görülebilir?
İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin Şehir Haritası uygulamasında İstanbul’un farklı dönemlerine ait hava fotoğrafları ve ortofoto katmanları bulunuyor. 1946, 1966, 1970, 1982 ve sonraki yıllara ait görüntüler sayesinde yalnızca Kartal değil, İstanbul’un farklı bölgelerinin geçmişteki yerleşim ve kıyı düzeni de karşılaştırılabiliyor.
Kartal özelinde 1970, 1982 ve 2006 görüntüleri; sanayileşmenin, apartmanlaşmanın, D-100 çevresindeki gelişmenin ve sahil dolgularının ilçenin fiziksel yapısını nasıl değiştirdiğini açık biçimde ortaya koyuyor. Eski Kartal fotoğrafları ise haritalarda görülen bu değişimin günlük yaşam ve kent dokusundaki karşılığını gösteriyor.
