Cevizli Tekel Fabrikası: Tarihi, Nerede ve Ne Zaman Kapandı?

Cevizli Tekel Fabrikası, resmî yatırım belgelerinde uzun yıllar Maltepe Sigara Fabrikası adıyla geçen, İstanbul Anadolu Yakası’nın en büyük sanayi tesislerinden biriydi. Bugün fabrikanın bulunduğu Kartal Orhantepe’deki geniş alan, Marmara Üniversitesi’nin Mehmet Genç Külliyesi olarak kullanılıyor. Fabrikanın yapımına 1957’de başlandı, üretim 1960’ların sonunda başladı ve tesis TEKEL’in sigara işletmelerinin özelleştirildiği 2008 yılında kapandı.

Cevizli Tekel Fabrikası Nerede?

Halk arasında Cevizli Tekel olarak bilinen fabrika, bugünkü idari sınırlara göre Kartal’ın Orhantepe Mahallesi, Dragos bölgesinde bulunuyordu. Marmara Üniversitesi’nin aynı arazideki Mehmet Genç Külliyesi’nin güncel adresi Orhantepe Mahallesi, Turgut Özal Bulvarı No:21, Kartal olarak geçiyor.

Tesis eski resmî belgelerde ise çoğunlukla “Maltepe Sigara Fabrikası” veya “İstanbul-Maltepe Sigara Fabrikası” adıyla anıldı. Bu nedenle eski gazete ve devlet arşivlerinde Maltepe Sigara Fabrikası olarak görülen tesis ile Cevizli Tekel Fabrikası aynı sanayi yerleşkesidir.

Cevizli Tekel Fabrikası Ne Zaman Kuruldu?

Cevizli’deki tütün faaliyetlerinin geçmişi sigara fabrikasından daha eskidir. Bölgede 1930’lu yıllarda tütün araştırmaları için tesisler oluşturuldu. İkinci Dünya Savaşı sonrasında İstanbul’daki mevcut sigara fabrikalarının kapasitesinin yetersiz kalması üzerine Anadolu Yakası’nda yeni ve modern bir fabrika kurulması gündeme geldi.

Maltepe-Cevizli’de yeni sigara fabrikası kurulmasına yönelik hazırlıklar 1940’ların ikinci yarısında başladı. Fabrika için arazi kamulaştırıldı ve projeler hazırlandı. Ancak büyük tesisin inşaatına 1957 yılında başlanabildi.

Devlet yatırım belgeleri fabrikanın 1960’ların ikinci yarısında kademeli olarak üretime geçtiğini gösteriyor. Kaynaklarda 1967 ve 1968 yılları üretimin başladığı dönem olarak geçerken, 1969 yılı fabrikanın resmî açılış yılı olarak kabul ediliyor.

Maltepe Sigara Fabrikası Neden Cevizli Tekel Diye Biliniyor?

Fabrikanın resmî adı Maltepe Sigara Fabrikası olsa da tesis Cevizli ve Dragos çevresindeki çok geniş bir araziye yayıldığı için bölge sakinleri tarafından Cevizli Tekel adıyla anıldı.

Fabrika yalnızca bir üretim binasından oluşmuyordu. Tütün depoları, üretim yapıları, idari binalar, lojmanlar ve sosyal tesislerle adeta kendi içinde küçük bir yerleşkeydi. Binlerce kişinin burada çalışması Cevizli, Orhantepe ve çevresinin nüfus ve yerleşim yapısının gelişmesinde de önemli rol oynadı.

Cevizli Tekel'de Kaç Kişi Çalışıyordu?

Cevizli Tekel, en yoğun dönemlerinde İstanbul Anadolu Yakası’nın en büyük iş merkezlerinden biriydi. Fabrikanın zirve dönemlerinde çalışan sayısının 10 bine kadar ulaştığı aktarılıyor.

Özellikle kadın işçilerin üretimde önemli bir ağırlığa sahip olduğu fabrika, İstanbul’un emek tarihi açısından da dikkat çekici bir yere sahipti. Sigara ve ambalaj üretiminin yanı sıra tütün işleme faaliyetleri geniş bir iş gücü gerektiriyordu.

Fabrikada Neler Vardı?

Cevizli Tekel arazisi klasik anlamda yalnızca fabrika binasından oluşmuyordu. Geniş sanayi kampüsünde farklı dönemlerde şu yapılar ve sosyal alanlar bulunuyordu:

• Sigara üretim tesisleri
• Tütün işleme ve depolama binaları
• Ambalaj üretim birimleri
• İdari yapılar
• TEKEL lojmanları
• Kreş
• Konukevi ve sosyal tesisler
• Futbol ve basketbol sahaları
• İşçiler ve personel için sosyal alanlar
• Deniz kıyısındaki TEKEL kampı ve dinlenme alanları

Bu özellikleriyle Cevizli Tekel yalnızca insanların çalışmaya gelip ayrıldığı bir fabrika değil, çalışanların günlük hayatının önemli bölümünü geçirdiği büyük bir sosyal yerleşkeydi.

Cevizli Tekel Lojmanları Nerede?

Cevizli Tekel lojmanları, fabrikanın geniş yerleşkesinin parçası olarak çalışanlar ve personel için inşa edildi. Meclis yatırım belgelerinde fabrika inşaatıyla birlikte işçi lojmanları ve sosyal tesislerin de yapıldığı görülüyor.

Lojmanlar, kreş, spor alanları ve diğer sosyal tesislerle birlikte fabrikanın Cevizli’de oluşturduğu yaşam alanının önemli bir parçasıydı. Üniversite kampüsüne dönüşüm sürecinde eski yerleşkenin yapısı büyük ölçüde değişti. Bu nedenle bugün “Cevizli Tekel lojmanları” adıyla çalışan bağımsız bir TEKEL lojman kompleksi bulunmuyor.

Maltepe Sigarası Burada mı Üretiliyordu?

Evet. Fabrikanın en bilinen ürünlerinden biri Maltepe sigarası idi. TEKEL’in farklı dönemlerde piyasaya sunduğu Maltepe, Samsun ve diğer sigara çeşitlerinin üretiminde İstanbul-Maltepe Fabrikası önemli rol oynadı.

Fabrikanın üretim kapasitesi dönemine göre oldukça yüksekti. İlk planlamalarda yıllık yaklaşık 20 bin tonluk kapasite öngörülmüş, sonraki yıllarda makine parkı yenilenmişti.

Cevizli Tekel Fabrikası Ne Zaman Kapandı?

Cevizli Tekel, yani İstanbul-Maltepe Sigara Fabrikası 2008 yılında kapandı. Fabrikanın 1980’lerde kapandığını belirten bazı ikincil kaynaklar bulunmasına rağmen bu bilgi doğru değildir. Tesis 1990’lı yıllarda büyük bir modernizasyon geçirmiş ve 2000’li yıllarda üretimini sürdürmüştür.

Türkiye Büyük Millet Meclisi kayıtlarında 2003 yılında İstanbul’daki TEKEL sigara fabrikasında üretimin devam ettiği açıkça görülüyor. TEKEL’in sigara üretim varlıklarının 2008’de özelleştirilmesiyle İstanbul-Maltepe Fabrikası’nın üretim dönemi sona erdi.

TEKEL'in Özelleştirilmesi Sonrası Araziye Ne Oldu?

TEKEL’in sigara üretim varlıkları 2008 yılında özelleştirilirken Cevizli’deki geniş arazi farklı bir süreç izledi. Aynı yıl arazinin önemli bölümleri TEKEL’in borçlarına karşılık Maliye Hazinesi’ne devredildi.

Yaklaşık 296 bin metrekarelik bölüm için 2009 yılında üniversite kullanımına yönelik süreç başladı. Alanın imar fonksiyonu eğitim tesisine dönüştürüldü ve İstanbul Şehir Üniversitesi’nin Dragos kampüsü burada oluşturuldu.

Cevizli Tekel Arazisindeki Tarihi Binalar Korundu mu?

Cevizli Tekel alanı yalnızca büyük bir arsa olarak değil, Cumhuriyet dönemi sanayi mirasının parçası olarak da değerlendirildi. Koruma sürecinde eski fabrika yerleşkesindeki bazı yapılar korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edildi.

Tescillenen yapılar arasında eski Buhar Üretim Merkezi, Soğutma Merkezi ve yedi bloktan oluşan tütün işletme yapıları yer aldı.

Üniversite kampüsü oluşturulurken eski yapıların bir bölümü korunarak yeni işlevlere uyarlandı. Buna karşılık eski fabrika kompleksinin tüm yapıları günümüze aynı biçimde ulaşmadı ve kampüs dönüşümü sırasında alanda önemli mimari değişiklikler yapıldı.

İstanbul Şehir Üniversitesi Dönemi

Cevizli Tekel arazisinin üniversiteye tahsis edilmesi uzun yıllar kamuoyunda imar, mülkiyet, kültürel miras ve kamu arazisinin kullanımı bakımından tartışıldı.

İstanbul Şehir Üniversitesi için 2009 yılında başlayan arazi ve planlama sürecinin ardından Dragos kampüsü geliştirildi. Eski endüstri yapıları yeni üniversite binalarıyla birlikte kampüs planına dahil edildi.

Üniversitenin mali sorunları ilerleyen yıllarda büyüdü. Yükseköğretim Kurulu, 19 Aralık 2019’da İstanbul Şehir Üniversitesi’nin faaliyet iznini geçici olarak durdurdu ve üniversitenin idaresini garantör üniversite olan Marmara Üniversitesi’ne devretti.

İstanbul Şehir Üniversitesi Ne Zaman Kapandı?

İstanbul Şehir Üniversitesi’nin faaliyet izni 30 Haziran 2020 tarihinde tamamen kaldırıldı. Üniversitede kayıtlı öğrenciler kazanılmış hakları korunarak garantör Marmara Üniversitesi’ne aktarıldı.

Şehir Üniversitesi’nin kullandığı Dragos yerleşkesindeki ilgili taşınmaz Hazine’ye intikal etti ve daha sonra Marmara Üniversitesi’ne verildi.

Cevizli Tekel Arazisi Şimdi Ne Oldu?

Eski Cevizli Tekel Fabrikası’nın bulunduğu alan bugün Marmara Üniversitesi Mehmet Genç Külliyesi olarak eğitim faaliyetlerine devam ediyor. Üniversite burayı Dragos Yerleşkesi olarak da tanımlıyor.

2026 itibarıyla Mehmet Genç Külliyesi’nde şu akademik birimler bulunuyor:

• Mimarlık ve Tasarım Fakültesi
• Uygulamalı Bilimler Fakültesi
• Sağlık Bilimleri Enstitüsü
• Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu
• Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu

Külliyede ayrıca öğrenci yurtları, kütüphane, spor alanları, yemekhane ve diğer üniversite tesisleri bulunuyor.

Cevizli Tekel Bugün Hangi İlçede?

Eski fabrikanın “Maltepe Sigara Fabrikası” adı, günümüzde zaman zaman tesisin Maltepe ilçesinde olduğu izlenimini oluşturuyor. Ancak fabrikanın eski ana yerleşkesinin bugünkü karşılığı olan Marmara Üniversitesi Mehmet Genç Külliyesi Kartal ilçesinin Orhantepe Mahallesi’ndedir.

Maltepe adı fabrikanın tarihsel adlandırmasının parçasıdır. Bölgenin idari sınırlarının zaman içinde değişmesi ve Cevizli adının Kartal-Maltepe çevresindeki daha geniş bir bölge için kullanılması da bu isim karmaşasının nedenlerinden biridir.

Cevizli Tekel'in Kartal Tarihindeki Yeri

Cevizli Tekel Fabrikası’nın önemi yalnız üretilen sigara miktarıyla sınırlı değildir. Fabrika, Kartal’ın tarım ve sayfiye bölgesinden büyük bir sanayi ve işçi yerleşimine dönüşmesinde rol oynayan tesislerden biriydi.

Binlerce çalışanın bölgeye yerleşmesi yeni konut alanlarının, ulaşım bağlantılarının ve mahalle yaşamının gelişmesini hızlandırdı. Lojmanları, kreşi, spor tesisleri, sosyal alanları ve deniz kampıyla TEKEL, birkaç kuşak Kartallının çalışma ve gündelik hayatında önemli bir yer tuttu.

Bugün aynı arazi yeniden eğitim amacıyla kullanılıyor. Eski fabrika yapılarından günümüze ulaşan endüstri mirası ile yeni üniversite binalarının bir arada bulunduğu Mehmet Genç Külliyesi, Cevizli Tekel’in yaklaşık bir asra yaklaşan tütün araştırması, sanayi, çalışma hayatı ve eğitim geçmişinin son halkasını oluşturuyor.