Zaha Hadid Kartal-Pendik Projesi: Masterplan Nedir, Yapıldı mı?

Zaha Hadid Kartal-Pendik Masterplan projesi, dünyaca ünlü mimar Zaha Hadid’in İstanbul için hazırladığı en dikkat çekici kentsel tasarım çalışmalarından biridir. Zaha Hadid Architects tarafından geliştirilen proje, 2006 yılında Kartal ile Pendik arasındaki eski sanayi alanlarının yeni bir kent merkezine dönüştürülmesi amacıyla düzenlenen yarışmada seçildi. Yaklaşık 555 hektarlık alan için hazırlanan çalışma, bir bina projesinden çok bütün bir bölgenin geleceğini tasarlayan kapsamlı bir masterplan önerisiydi.

Zaha Hadid Kartal-Pendik Projesi Nedir?

Kartal-Pendik Masterplan, İstanbul Anadolu Yakası’nda D-100 ile Marmara Denizi arasındaki eski sanayi ve taş ocağı alanlarının yeniden düzenlenmesini öngören bir kentsel dönüşüm ve şehircilik projesidir.

Projenin temel amacı İstanbul’un tarihi merkezi ve Avrupa Yakası üzerindeki gelişme baskısını azaltacak yeni bir alt merkez oluşturmaktı. Kartal’ın merkezi iş alanı niteliği kazanması, konut ve iş alanlarının artırılması, kültür ve eğitim yapıları ile açık alanların aynı sistem içinde geliştirilmesi hedeflendi.

Masterplanda konutların yanı sıra ofisler, ticaret alanları, kültür yapıları, eğitim alanları, oteller, rekreasyon bölgeleri ve marina gibi farklı kullanımlar öngörüldü.

Zaha Hadid Kartal Projesi Yapıldı mı?

Zaha Hadid’in 2006 yılında hazırladığı Kartal-Pendik Masterplan, tasarlandığı bütünlük ve mimari biçimiyle hayata geçirilmedi. Proje bir yarışma ve kentsel tasarım önerisi olarak bölgenin sonraki planlama çalışmalarını etkiledi ancak Zaha Hadid Architects’in görsellerinde görülen kent dokusu birebir inşa edilmedi.

Kartal’ın eski sanayi alanlarında sonraki yıllarda çok sayıda konut, ofis ve karma kullanım projesi geliştirildi. Bununla birlikte bölgede bugün görülen yapıların tamamını “Zaha Hadid projesi” olarak tanımlamak doğru değildir.

Zaha Hadid’in masterplanı ile belediyeler tarafından daha sonra hazırlanan yasal imar planları ve özel şirketlerin geliştirdiği gayrimenkul projeleri birbirinden ayrı süreçlerdir.

Kartal-Pendik Masterplan Yarışması

İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin metropoliten planlama çalışmaları kapsamında 2006 yılında Kartal Alt Merkez ve Kartal-Pendik Kıyı Kesimi Kentsel Dönüşüm Projesi için uluslararası ölçekte davetli bir tasarım süreci yürütüldü.

Zaha Hadid Architects’in hazırladığı öneri değerlendirme sonucunda seçildi. Tasarım ekibinin başında Zaha Hadid ile Patrik Schumacher bulunuyordu.

Proje, Kartal’ın kullanılmayan veya dönüşüm bekleyen sanayi alanlarının İstanbul’un yeni ekonomik merkezlerinden birine dönüştürülmesi fikrini öne çıkarıyordu.

Projenin Alanı Kaç Hektar?

Zaha Hadid Kartal-Pendik Masterplan çalışmasının büyüklüğü yaklaşık 555 hektar olarak veriliyor. Bu ölçekteki proje tek bir arsa veya yapı adası yerine geniş bir kent parçasının ulaşım, yapı yoğunluğu, açık alan ve kullanım kararlarını birlikte ele alıyordu.

Proje alanındaki her noktanın aynı yoğunlukta yapılaşması planlanmadı. Farklı bölgelerde yüksek yapılar, daha düşük ölçekli bloklar, açık alanlar ve kamusal kullanımlar arasında geçişler oluşturulması amaçlandı.

Zaha Hadid’in Yumuşak Izgara Tasarımı

Kartal-Pendik Masterplan’ın en dikkat çekici özelliklerinden biri soft grid olarak tanımlanan “yumuşak ızgara” yaklaşımıdır.

Geleneksel şehir planlarında görülen birbirini dik açıyla kesen düzenli sokaklar yerine, çevredeki mevcut yolların proje alanına giriş yönleri tasarımın geometrisini belirleyen girdilerden biri olarak kullanıldı.

Bu yollar proje alanı içerisinde birleşerek ve ayrılarak organik görünümlü yeni bir ulaşım ağı oluşturuyordu. Ortaya çıkan yapı adaları da klasik dikdörtgen parseller yerine farklı biçim ve büyüklüklere sahip olabiliyordu.

Parametrik Tasarım Nasıl Kullanıldı?

Kartal-Pendik projesi, Zaha Hadid Architects’in parametrik şehircilik yaklaşımının en bilinen erken örneklerinden biri olarak gösterilir. Tasarım yalnızca tek tek binaların biçimine değil, yollar, yapı adaları, yoğunluklar ve yükseklikler arasındaki ilişkiye dayanıyordu.

Sistemde ana ulaşım hatları, yan yollar ve yapı blokları birbirinden bağımsız ele alınmadı. Bir noktadaki değişikliğin çevredeki diğer kentsel elemanları da etkileyebileceği esnek bir kent modeli oluşturulması amaçlandı.

Bu yaklaşım sayesinde yüksek kulelerden daha yatay yapı bloklarına doğru kademeli geçişler ve farklı büyüklükte kamusal alanlar üretilebiliyordu.

Kartal-Pendik Projesinde Neler Olacaktı?

Zaha Hadid’in projesinde eski sanayi alanlarının yalnızca konutlarla doldurulması hedeflenmiyordu. Yeni bir kent merkezi için farklı işlevlerin bir arada bulunması planlandı.

• Merkezi iş alanları ve ofisler
• Konut bölgeleri
• Ticaret alanları
• Eğitim yapıları
• Kültür merkezleri
• Müze ve gösteri alanları
• Oteller ve turizm kullanımları
• Marina
• Parklar ve kamusal açık alanlar
• Eski sanayi ve taş ocağı alanlarının yeniden kullanımı

Böylece Kartal’ın yalnızca konut bölgesi değil, Anadolu Yakası’nda çalışma, yaşam, kültür ve ulaşım işlevlerinin birleştiği yeni bir merkez olması amaçlandı.

Ulaşım Sistemi Projede Neden Önemliydi?

Kartal-Pendik bölgesinin seçilmesinde ulaşım bağlantıları önemli rol oynadı. Alan D-100 karayolu, demiryolu, sahil ulaşım aksı ve deniz ulaşımı gibi farklı sistemlerin yakınında bulunuyordu.

Masterplanın temel yaklaşımı mevcut ulaşım yollarını ortadan kaldırmak yerine bunları yeni kent dokusuna bağlamaktı. Kartal tarafından batıdan ve Pendik tarafından doğudan gelen yolların proje alanında yeni ana akslarla bütünleştirilmesi öngörüldü.

Zaha Hadid’in tasarımından sonra Kartal ve Pendik’teki ulaşım altyapısı da önemli ölçüde değişti. M4 metro hattı Kartal’a ulaştıktan sonra Pendik ve Sabiha Gökçen Havalimanı yönüne uzatıldı, Marmaray hattı da bölgenin İstanbul’un diğer kesimleriyle raylı sistem bağlantısını güçlendirdi.

Kartal Merkez İmar Planları ile Zaha Hadid Projesi Aynı mı?

Hayır. Bu ayrım projenin geçmişini anlamak açısından önemlidir. Zaha Hadid’in çalışması bir masterplan ve kentsel tasarım önerisidir. Belediyelerin hazırladığı 1/5000 ölçekli nazım imar planları ile 1/1000 ölçekli uygulama imar planları ise hukuki ve idari olarak uygulamaya esas planlama belgeleridir.

Yarışmadan sonra Kartal Merkez için hazırlanan imar planlarında Zaha Hadid projesindeki bazı kentsel tasarım yaklaşımlarından yararlanıldı. Ancak bu planlar yıllar içinde dava, iptal, yeniden hazırlama ve revizyon süreçlerinden geçti.

2010’lu yıllardaki hukuki süreçlerin ardından Kartal Merkez Nazım İmar Planı yeniden ele alındı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin plan kayıtlarında 28 Eylül 2015 tarihli Kartal Merkez Nazım İmar Planı sonraki dönemde kullanılan planlardan biri olarak yer aldı.

Bu nedenle bölgede daha sonraki yıllarda uygulanan imar kararlarının tamamını doğrudan Zaha Hadid’in 2006 tasarımı olarak değerlendirmek doğru değildir.

Zaha Hadid Projesi Kartal’ı Nasıl Etkiledi?

Kartal-Pendik Masterplan’ın tamamı uygulanmamış olsa da proje, Kartal’ın eski sanayi bölgesinin büyük ölçekli dönüşüm potansiyelini uluslararası mimarlık gündemine taşıdı.

Takip eden yıllarda bölgedeki fabrikaların ve büyük sanayi arsalarının önemli bölümü konut, ofis, ticaret ve karma kullanım projelerinin gündemine girdi. Kartal’ın D-100 ile sahil arasındaki kesiminde yüksek yapılar ve yeni gayrimenkul projeleri yaygınlaştı.

Ancak bugün Kartal’da yükselen her kule veya konut projesinin Zaha Hadid tarafından tasarlandığı anlamı çıkarılmamalıdır. Bunlar farklı mimarlar ve yatırımcılar tarafından geliştirilen bağımsız projelerdir.

Zaha Hadid’in Türkiye Projeleri Arasında Kartal-Pendik

Kartal-Pendik Masterplan, Zaha Hadid’in Türkiye ile ilişkilendirilen en bilinen mimarlık ve şehircilik çalışmalarından biridir. Uluslararası mimarlık yayınlarında proje İstanbul’daki 2006 tarihli bir masterplan yarışması çalışması olarak yer alır.

Proje Zaha Hadid’in inşa edilmiş tekil yapılarından farklıdır. Burada amaç bir müze, kültür merkezi veya gökdelen tasarlamak değil, yüzlerce hektarlık kent dokusunun geleceğine yönelik bir sistem oluşturmaktı.

Zaha Hadid Kimdir?

Zaha Hadid, 1950 yılında Bağdat’ta doğan ve çağdaş mimarlığın en etkili isimlerinden biri kabul edilen Irak doğumlu İngiliz mimardır. 2004 yılında Pritzker Mimarlık Ödülü’nü alan ilk kadın mimar oldu.

Akışkan geometriler, parçalı yüzeyler ve bilgisayar destekli tasarım yöntemleriyle tanınan Hadid’in mimarlık yaklaşımı daha sonra büyük ölçekli masterplan çalışmalarına da yansıdı. Kartal-Pendik projesi bu şehircilik çalışmalarının dikkat çeken örneklerinden biri oldu.

Proje Ekibi

• Mimar: Zaha Hadid Architects
• Tasarım: Zaha Hadid ve Patrik Schumacher
• Proje yılı: 2006
• Konum: İstanbul, Kartal-Pendik
• Planlama alanı: Yaklaşık 555 hektar
• Proje türü: Kentsel tasarım ve masterplan
• İşveren: İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Kartal kentsel dönüşüm girişimi

Kartal-Pendik Masterplan Bugün Ne Anlama Geliyor?

Zaha Hadid’in Kartal-Pendik tasarımı bugün bölgede birebir uygulanmış bir şehir planından çok, Kartal’ın sanayiden hizmet, konut ve ticaret ağırlıklı yeni bir kent merkezine dönüşümünün erken ve uluslararası ölçekte tanınmış tasarım önerilerinden biri olarak önem taşıyor.

Projenin en kalıcı etkisi, ortaya çıkan tek tek binalardan ziyade Kartal’ın yeni bir İstanbul alt merkezi olarak nasıl şekillenebileceğine ilişkin ortaya koyduğu büyük ölçekli şehircilik yaklaşımıdır.